مولود مبارک و با کرامت (ولادت امام محمدتقی علیه السلام)
امام جواد علیه السلام در دهم رجب و به قولى در نوزده ماه رمضان سال ۱۹۵هجرى به دنیا آمد. نام مادرش سَبیکه نوبیه بود. امام رضا علیه السلام او را خیزران نامید. القاب وى تقى، جواد، قانع، زکى، منتجب و مرتضى و کنیهاش اباجعفر ثانى است.[1]
در انتظار ولادت
از ویژگیهاى ولادت امام نهم علیه السّلام این است که شیعیان از مدتها قبل بىصبرانه منتظر ولادت آن حضرت بودند. این انتظار، از اطلاع آنان به موارد زیر ناشى مىشد:
الف- خلقت نور امامان
روایات زیادى از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار علیهم السلام درباره خلقت نور آن بزرگواران قبل از آفرینش زمین و آسمان رسیده است که به ذکر یک نمونه بسنده مىکنیم.
«سلمان فارسى» مىگوید: خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسیدم. چون نظر مبارک آن حضرت به من افتاد فرمود:
«اى سلمان، خداوند هیچ پیامبرى را نفرستاد، مگر آنکه دوازده جانشین برایش قرار داد.
گفتم: این مطلب را از کتب آسمانى پیشین؛ (تورات و انجیل) نیز دانستهام.
فرمود: آیا دوازده جانشین مرا که خداوند آنان را براى امامت پس از من برگزیده است، شناختهاى؟
گفتم: خدا و رسول او داناترند.
فرمود: اى سلمان، خداى تعالى مرا از نور مختار منتخب خود آفرید. آنگاه مرا فراخواند، اطاعتش کردم، و از نورِ من «على» را آفرید. پس او را فرا خواند. او نیز خداوند را اطاعت کرد. و از نور من و على، «فاطمه» را خلق کرد و او را فرا خواند. او نیز به اطاعت خداى تعالى مشغول شد. آنگاه از من و على و فاطمه، «حسن و حسین» را آفرید و آن دو را فراخواند. آنان نیز او را اطاعت کردند. آنگاه خداوند از نور «حسین» نُه امام دیگر را آفرید و آنان را فراخواند، پس وى را اطاعت کردند، و این درحالى بود که هنوز خداى متعال آسمان بلند، زمین پهناور، هوا، آب، فرشته و بشر را نیافریده بود. و ما او را تسبیح و تقدیس مىکردیم، از او شنوایى داشتیم و اطاعتش مىکردیم.[2]
ب- بشارت ولادت امام جواد (ع)
احادیث زیادى از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و امامان پیشین، ولادت امام جواد (علیه السلام) را خبر داده بودند.
امام رضا (علیه السلام) از پدرش موسى بن جعفر (علیه السلام)) و او از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل مىکند که فرمود:
پدرم فداى پسرِ بهترین کنیزان باد! پسرِ همان (زنى) که اهل «نُوبه» است، دهانش خوشبو و داراى رحمى برگزیده است.[3]
امام کاظم (علیه السلام) به یکى از یاران خود به نام «یزید بن سلیط»، پس از معرفى على بن موسى الرضا (علیه السلام) به عنوان جانشین خود فرمود:
«چوناو را دیدار کردى بهوى مژده بده کهخداوند پسرىامین و مبارکبه او خواهدبخشید».[4]
بزنطى مىگوید: ابن نجاشى به من گفت: بعد از امام رضا (علیه السلام) چه کسى امام شما خواهد بود؟ من خدمت آن حضرت رسیدم و گفته او را نقل کردم. فرمود:«بعد از من، فرزندم امام است».
و این سخن در زمانى بود که آن حضرت هنوز فرزندى نداشت.[5]
از انتظار تا نگرانى
به رغم وجود این روایات، انتظار شیعیان تا مدتها نه تنها برآورده نشد که تبدیل به نگرانى گشت؛ چه آن که آنان مىدیدند بیش از ۴۵ سال از زندگانى امام هشتم (علیه السلام) سپرى شده است و هنوز فرزند پسرى ندارد. بیم آنان بیشتر از آن جهت بود که دستگاه جور و ستم عباسى بر آن حضرت یورش برده و قبل از آن که فرزندش متولد شود او را به شهادت برساند.
این نگرانى به حدى بود که گاه ناچار مىشدند خدمت امام (علیه السلام) برسند و مسأله را به شکلهاى مختلف با آن حضرت در میان گذارند.
گاه به امام (علیه السلام) عرض مىکردند: «از خدا بخواهید که فرزندى نصیبتان فرماید.»[6]
گاهى از آن حضرت مىپرسیدند: آیا امامت در عمو، یا دایى و یا برادر تحقق پیدا مىکند؟
امام (علیه السلام) مىفرمود: خیر. آنان با ناباورى مىگفتند: پس در چه کسى محقق مىشود؟ مىفرمود:
در فرزندم! و این (پرسش و پاسخ) قبل از ولادتِ امام جواد (علیه السلام) بود.[7]
بعضى اوقات نیز با حالت یأس به آن حضرت مىگفتند:
«سنى از شما گذشته است، بدون آنکه فرزندى داشته باشید!
امام رضا (علیه السلام) مىفرمود: امامى از دنیا نمىرود تا اینکه امام بعد از خود را ببیند![8]
این نگرانى با تبلیغات و پخش شایعات از سوى سران واقفیه مبنى بر زنده بودن امام کاظم (علیه السلام) و غیبت آن حضرت و عقیم بودن امام رضا (علیه السلام) به اوج خود رسید. به حدى که برخى نسبت به امامت پیشواى هشتم (علیه السلام) نیز دچار تردید شدند.
یکى از این افراد به نام «ابن قیاما» که جزو فرقه واقفیه بود و امامت حضرت رضا (علیه السلام) را قبول نداشت[9] در دو برخورد بوسیله نامه و حضورى بر این نکته تکیه کرد.
«ابن بشار» مىگوید: ابن قیاماى واسطى نامهاى به امام (علیه السلام) نگاشت و در آن گفت:
تو چگونه امام هستى در حالى که فرزندى ندارى؟!
امام رضا (ع) در پاسخ فرمود:
تو از کجا مىدانى که من فرزندى ندارم؟ به خدا قسم روزها و شبها سپرى نمىشود تا آن که خداوند به من پسرى عنایت فرماید که حق و باطل را از هم جدا سازد.[10]
و نیز «حسین بن بشار» مىگوید:
همراه «حسین بن قیاما» در «صِرْیا» خدمت امام رضا (علیه السلام) رسیدیم.
امام (علیه السلام) به فرمودند: اگر کارى دارید بگویید.
حسین بن قیاما گفت: آیا امکان دارد زمین خالى از حجت باشد؟
– خیر.
– آیا ممکن است در یک زمان دو امام باشد؟
– خیر، مگر آنکه یکى از آنان صامت (و پیرو دیگرى) باشد.
– اکنون دانستم که تو امام نیستى!
– از کجا دانستى؟
– از آنجا که شما فرزندى ندارید و پیشواى بعد مىبایست از صلب پیشواى قبل باشد.
– سوگند به خدا، روزها و شبها سپرى نخواهد شد مگر آنکه از صلب من پسرى متولد شود و همچون من در جایگاه امامت تکیه زند حق را بپادارد و باطل را نابود سازد.[11]
در آن زمان حضرت فرزند پسرى نداشت و پس از گذشت یک سال خداوند ابوجعفر (علیه السلام) را به او عنایت کرد.[12]
پایان انتظار
سرانجام مولود منتظر در شب دهم ماه رجب سال ۱۹۵هجرى به دنیا آمد.[13]
مورخان و محدثان نسبت به سال ولادتِ با سعادت نهمین پیشواى شیعیان، حضرت امام محمد تقى علیه السلام، اتفاق نظر دارند و همگى تولد آن بزرگوار را به سال ۱۹۵هجرى در مدینه منوره نوشتهاند، ولى نسبت به ماه و روز میلاد اختلاف نظر دارند.
بسیارى از بزرگان مانند: «کلینى»، «شیخ مفید»، «ابن شهر آشوب»، «طبرسى»، «على بن عیسى اربلى»[14] ماه ولادت را ماه رمضان نوشته و بیشترشان روز جمعه نوزدهم رمضان را روز ولادت دانستهاند.[15]
برخى دیگر مانند «شیخ طوسى» و «ابن عیاش» زمان ولادت را دهم ماه رجب دانستهاند.[16]
دعایى که توسط سوّمین نایب خاص حضرت بقیهاللَّه الاعظم، جناب «حسین بن روح» از ناحیه مقدسه آن حضرت رسیده و مرحوم «کفعمى» آن را نقل کرده، مؤید نظریه دوم[17] است:
«اللَّهُمَّ إنّى اسْأَلُکَ بِالْمَوْلُودَیْنِ فى رَجَبٍ مُحَمَّدَ بْنِ عَلِىٍّ الثَّانى وَابْنِهِ عَلِىِّ بْنِ مُحَمَّدِ المُنْتَجَب»[18]
کیفیت ولادت
هنگامى که باردارى «خیزران» معلوم شد، «حکیمه»، دختر موسى بن جعفر (علیه السلام)، خدمت برادرش امام رضا (علیه السلام) نامهاى نوشت و آن حضرت را از این امر مطلع ساخت. امام هشتم (علیه السلام) در پاسخ نوشت: «او در فلان روز، از فلان ماه، باردار شده است، هنگامى که فرزندش متولد شد، هفت روز همراه و همدم او باش».[19]
حکیمه رویدادهاى شب ولادت آن حضرت را چنین تعریف مىکند:
وقتى زمان ولادت نزدیک شد، برادرم مرا خواست و فرمود:
اى حکیمه امشب فرزند مبارک «خیزران» متولد مىشود باید در وقت ولادت او حاضر باشى، چون شب شد دستور داد همراه قابله، وارد اتاق «خیزران» شوم. آن حضرت چراغى نزد ما افروخت و در را بر روى ما بست. چون وى را درد زایمان گرفت و او را بر بالاى تشت نشاندیم، چراغ خاموش شد. از این رو مضطرب و ناراحت شدیم. ناگهان مشاهده کردیم نور الهى تمام خانه را روشن کرد و حضرت ابوجعفر، امام جواد (علیه السلام) در تشت قرار گرفت در حالى که بر اندام مبارکش پوشش نازکى چون لباس قرار داشت که نورى از آن ساطع بود بگونهاى که از چراغ بىنیاز شدیم.[20]
امام صادق (ع) درباره نداى آسمانى و پاسخ امامان علیهم السلام پس از ولادت مىگوید:
زمانى که امامى به دنیا مىآید چشمانش به آسمان دوخته مىشود، چرا که منادى حق او را از عالیترین مکان عرش ندا مىدهد: اى فلان ابن فلان (محمد بن على)، تو را از میان بندگانم برگزیدم و خالص گردانیدم. جایگاه اسرار را به تو آموختم. گنجینه علم را به تو بخشیدم و تو را امین وحى و خلیفه خود در زمین قرار دادم. براى تو و آن که تو را دوست داشته باشد و ولایت تو را بپذیرد، رحمت خود را واجب مىگردانم و بر او بهشتهایم را عطا و جوار خویش را حلال مىکنم. سوگند به عزّت و جلالم، هر کس با تو دشمنى کند، وى را به شدیدترین عذابم گرفتار مىکنم، هرچند که در دنیا از روزى فراوان برخوردارش کرده باشم.
پس از آن که صداى منادى قطع شود، او در پاسخ، آیه ذیل را تلاوت مىکند:
«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إلهَ الَّا هُوَ وَالْمَلائِکَهُ وَ أُولُوالْعِلْمِ قَآئِماً بِالْقِسْطِ لا الَهَ الّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکیمُ»[21]
حکیمه مىگوید: من آن حضرت را گرفته در دامن گذاشتم و آن پردهاى که بدن مبارکش را پوشانده بود از خورشید جمالش برگرفتم و لباس بر او پوشاندم. حضرت رضا (علیه السلام) وارد شد و فرزند را از من گرفت، در گهواره گذاشت و به من فرمود که در کنار گاهواره او باشم.[22]
امام هشتم (علیه السلام) طبق سنت حضرت رسول (صلی الله علیه و اله) و پدرانش علیهم السلام امام جواد (علیه السلام) را تحنیک[23] کرد و در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت.[24] آن حضرت آن شب را تا به صبح در کنار گهواره فرزندش بود و با او نجوا مىکرد و اسرار الهى و علوم غیبى را به او تعلیم مىداد.[25]
مولود مبارک
حضرت رضا (علیه السلام) در همان شب ولادت، شیعیان را از تولد فرزند خود آگاه کرد و فرمود:
حق تعالى به من پسرى عنایت کرد که چون موسى بن عمران شکافنده دریاهاست و نظیر عیسى بن مریم (علیه السلام) است که حق تعالى مادر او را مقدس و مطهر گردانید و طاهر و مطهر آفریده شده بود.[26]
با شنیدن این خبر دل شیعیان شاد، چشم آنان روشن و نگرانى ایشان برطرف شد و خدا را بر این نعمت سپاس گفتند.
با ولادت آن گرامى، دشمنان و بدخواهان بویژه واقفیّه مأیوس و ناکام شده از موضع خود عقب نشستند و دوستان و شیعیان شادمان شدند و شک و تردید آنان به یقین و استوارى ایمان تبدیل گشت. و شاید به همین دلیل پدر بزرگوارش فرموده است:
«این مولود، مولودى است که در اسلام، پربرکتتر از او براى شیعیان ما زاده نشده است!»[27]
کراماتی از امام جواد علیه السلام
«امامت» از دیدگاه شیعه، همانند «رسالت»، مقام و منصبى است که خداوند به بندگان برگزیدهاش عنایت کرده، و آن بزرگواران را به قدرتى الهى به نام «معجزه» و «کرامت» مجهز نموده، تا با انجام کارهاى خارق العاده که از توان افراد عادى خارج است قدرتِ خدادادىِ خود را بر کسانى که به آنان معرفت پیدا نکردهاند نشان دهند، و از طرفى، هر کس نتواند دعوى امامت نماید.
در کتابهاى روایى و تاریخى معجزات و کرامات بسیارى از امام جواد (علیه السلام) نقل شده است که در این قسمت به برخى از آنها اشاره مىکنیم.
۱. استجابت دعا
امامان معصوم (علیهم السلام) در پیشگاه ربوبى از ارج و قرب خاصى برخوردارند. آنان هیچگاه دست به دعا برنمىداشتند مگر اینکه اجابت مىشده است. در زندگانى امام جواد (علیه السلام) نیز به موارد زیادى از استجابت دعا برمىخوریم؛ از جمله:
الف) «ابوهاشم» مىگوید: من به خوردن گِل عادت داشتم. از حضرت جواد (علیه السلام) درخواست کردم تا از خداوند بخواهد که مرا از این کار ناپسند بازدارد.
امام (علیه السلام) لحظهاى سکوت کرد، سپس فرمود: «خداىِ تعالى خوردن گِل را از سَرِ تو انداخت».[28]
ب) پس از آنکه «ام الفضل»، امام جواد (علیه السلام) را مسموم کرد از کار خود پشیمان شد و به گریه افتاد. امام (علیه السلام) به او فرمود:
«این چه گریهاى است؟ خداوند را قسم مىدهم که تو را به فقرى جبران ناشدنى و مرضى آشکار که مخفى کردنى نیست مبتلا فرماید».
راوى مىگوید: پس از آن «ام الفضل» به مرض «ناسور» مبتلا شد. این بیمارى زخمى بود که هر بار پس از بهبودى موقّت، مجدّداً عود مىکرد. او هر چه داشت براى درمان زخم صرف کرد بطورى که مدتى بیش نگذشت که در نهایت تنگدستى به کمک مردم نیازمند شد. او مرتب نزد پزشکان مختلف مىرفت. ولى از هیچ درمانى نتیجه نگرفت تا آن که به آن بیمارى هلاک شد.[29]
ج) «حسین بن داود قمى» مىگوید: خدمت امام جواد (علیه السلام) رسیدم. در آن هنگام همسرم حامله بود. به آن حضرت عرض کردم، قربانت گردم از خدا بخواه فرزند پسرى به من عنایت فرماید. حضرت چند لحظه سر را به زیر انداخت و سکوت کرد آنگاه سر را بالا آورد و سه مرتبه فرمود: «خداوند فرزند پسرى به تو عنایت خواهد کرد.» سپس به مکه رفتم. در آنجا دوستان خبر آوردند که خداوند به من پسرى داده است.[30]
زنده کردن مُردگان
قدرت اولیاء خدا منحصر به موارد معین و محدودى نیست بلکه آنان به اذن الهى بر عالم وجود تسلط دارند و یکى از مظاهر قدرت آنان، چون عیسى بن مریم (علیه السلام) زنده کردن مردگان است که به دو نمونه اشاره مىکنیم.
الف) «احمد بن على سرخسى» مىگوید:
دیدم زیر گلوى «احکم بن بشار مروزى» خطى از اثر ذبح بود. از ابو زینبه درباره آن سؤال کردم. او گفت: ما هفت نفر بودیم که در بغداد حجره داشتیم. در آن زمان امام محمد تقى (علیه السلام) نیز در بغداد بود. یک شب «احکم» به خانه بازنگشت. ما نگران شدیم. در نیمههاى شب نامهاى از حضرت جواد (علیه السلام) به ما رسید که فرموده بود: رفیق شما را بدین صورت ذبح کرده و در نمد پیچانده و در فلان مزبله انداختهاند. او را بیاورید و به این نسخه عمل کنید تا شفا یابد.
ما رفتیم و او را در همانجا یافتیم و به خانه آوردیم و با همان داروئى که امام (علیه السلام) دستور داده بود معالجه کردیم ولى نشانه آن زخم در گلوى او همچنان باقى ماند.[31]
ب) «احمد بن محمد حضرمى» مىگوید: امام جواد (علیه السلام) به حج مىرفت. در منزل زباله زن ضعیفى را دید که بر گاو مردهاى که در کنار جاده افتاده بود مىگرید. حضرت از علت گریه او پرسید. زن گفت: اى فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، من زن ضعیفى هستم که توان کارى را ندارم و همه دارایى من همین گاو بوده است. امام فرمود: اگر خداوند آن را براى تو زنده کند چه مىکنى.
زن گفت: همیشه شاکر و سپاسگزار خواهم بود. امام جواد (علیه السلام) دو رکعت نماز گزارد و دعا کرد و سپس پاى مبارک را به گاو زد در این هنگام گاو به اذن الهى زنده شد و روى پاى خود ایستاد. زن فریاد زد تو عیسى بن مریم هستى.
امام فرمود: این را نگو بلکه ما بندگان مکرّم خداوند هستیم.[32]
شفاى بیماران
یکى دیگر از جلوههاى کرامتهاى امام جواد (علیه السلام) در شفاى بیماران بوده است، در این باره روایات زیادى نقل شده است که به ذکر چند نمونه مىپردازیم.
الف) «محمد بن میمون» مىگوید: پیش از آنکه امام رضا (علیه السلام) به خراسان برود در مکه به خدمت ایشان رسیده عرض کردم: من قصد رفتن به مدینه را دارم، نامهاى مرقوم فرمایید تا خدمت امام جواد (علیه السلام) تقدیم کنم.
حضرت تبسمى کرد و نامهاى براى فرزندش نوشت. هنگامى که نامه را تقدیم کردم آن حضرت نامه را خواند و به من فرمود: حال چشمانت چگونه است؟ گفتم: به دلیل بیمارى، دیدش را از دست داده است. امام خواست تا نزدیک بروم. آنگاه دست مبارکش را بر چشمان من کشید و در نتیجه نور دیدگانم بازگشت.[33]
ب) «ابو سلمه» مىگوید: من مبتلا به ناشنوایى شدیدى شده بودم. هنگامى که امام جواد (علیه السلام) از این جریان اطلاع یافت مرا خواست و دستى بر گوش و سر من کشید و فرمود: بشنو و حفظ کن. او مىگوید: به خدا سوگند بعد از آن من صداهاى آهسته را نیز مىشنیدم.»[34]
ج) «محمد فضیل» مىگوید: از ناحیه پا دچار بیمارى شده بودم بطورى که چندین ماه از درد آن مىنالیدم. به حج رفتم و خدمت امام جواد (علیه السلام) رسیدم و عرض کردم: قربانت گردم، دعایى برپایم بخوان تا از درد رهایى یابم و پایم را به حضرت نشان دادم حضرت فرمود: دیگر این پا مشکلى ندارد، پاى دیگر را نشان بده، من پایم را دراز کردم و حضرت بر آن دعا خواند. هنگامى که برخاستم به خود آمدم و فهمیدم که حضرت قبل از تقاضاى من دعا کرده و خداوند مرا شفا داده بود.[35]
نتیجه گیری
روایات فراوانى که دلالت بر خلقت نور ائمه علیهم السلام داشت و حکایت از تعداد آنان مىکرد و نیز روایات و بشارتهایى که در مورد تولّد امام جواد علیه السلام از امامان قبلى رسیده بود، شیعیان را منتظر تولد پیشواى نهم (علیه السلام) گردانده بود و طولانى شدن این انتظار در زمین وجودشان بذر شک و تردید مىافشاند و واقفیّه نیز در افشاندن این بذر نقش فراوان داشتند. آنان مىخواستند با ابتر معرفى کردن امام رضا (علیه السلام) مرام خود را تبلیغ کرده و حق جلوه دهند.
سرانجام اراده الهى محقق شد و در دهم رجب سال ۱۹۵هجرى جهان به نور قدوم امام جواد (علیه السلام) منور گشت و با تولد این مولود عزیز حزن و شک و تردید از دلهاى شیعیان رخت بربست و شادمانى، امید و یقین جاى آن را گرفت. تبلیغات و شایعات دشمنان بخصوص واقفىها نقش برآب شد و شاید از همین رو و به ملاحظه همین مطلب امام جواد (علیه السلام) از نگاه پدرانش پربرکت ترین مولود براى شیعیان معرفى شده بود. در کتابهاى روایى و تاریخى معجزات و کرامات بسیارى از امام جواد (علیه السلام) نقل شده است که همه نشان دهنده وجود خیر و برکت و مبارک بودن این مولود عزیز برای مسلمانان و شیعیان عالم است.
فهرست منابع
۱. الارشاد، شیخ مفید، منشورات مکتبه بصیرتى، قم.
۲. اثبات الوصیه، مسعودى، منشورات الشریف الرضى- قم.
۳. الانوار البهیه، شیخ عباس قمى، منشورات الشریف الرضى، قم.
۴. اختیار معرفه الرجال معروفبه رجال کشى، شیخ طوسى، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ه. ش.
۵. بحارالانوار، علامه مجلسى، مکتبه الاسلامیه، تهران، ۱۳۹۵ه. ق.
۶. دلائل الامامه، محمدبن جریر بن رستم طبرى، منشورات الشریف الرضى، قم.
۷. الفصول المهمه، ابن صباغ مالکى، مطبعه الاعلمى، تهران.
۸. الکافى (اصول)، محمد بن یعقوب کلینى، مکتبه الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۸ه. ق.
۹. کفایه الاثر، ابوالقاسم على بن محمد قمى، انتشارات بیدار، ۱۴۰۱ه. ق.
۱۰. کشف الغمه، على بن عیسى اربلى، دارالکتاب الاسلامى، بیروت.
۱۱. مسند الامام الجواد (ع)، عطاردى، مؤتمرالعالمى للامام الرضا (ع)، قم، ۱۴۱۰ه. ق.
۱۲. المصباح، کفعمى، دار الکتب العلمیه، قم.
۱۳. مناقب آل ابى طالب، ابن شهر آشوب، انتشارات علامه، قم.
۱۴. نگاهى گذرا بر زندگانى امام جواد علیه السلام، عبدالرزاق مقرّم، آستان قدس رضوى، مشهد.
[1] – مناقب آل ابىطالب، ج ۴، ص ۳۷۹
[2] – بحارالانوار، ج ۲۵، ص ۶
[3] – بِابى ابْنُ خِیَرَهِ الإِماءِ ابْنُ النُّوبِیَّهِ الطیِبَهِ الْفَمْ المُنْتَجِبَهِ الرَّحِمِ( کافى، ج ۱، ص ۳۲۳)
[4] – کافى، ج ۱، ص ۲۵۲، ح ۱۴.( باب النص على ابى الحسن الرضا( ع))
[5] – بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۲۰
[6] – بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۱۵؛ الانوار البهیه، ص ۲۰۹
[7] – همان، ص ۳۵ و کفایه الاثر، ص ۲۷۴
[8] – همان
[9] – ارشاد، ص ۳۱۸
[10] – همان
[11] – رجال کشى، ج ۲، ص ۸۲۸، ردیف ۱۰۴۴
[12] – ارشاد، ص ۳۱۸
[13] – مناقب، ج ۴، ص ۳۷۹
[14] – ر. ک- کافى، ج ۱، ص ۴۱۱؛ ارشاد، ص ۳۱۶؛ مناقب، ج ۴، ص ۳۷۹؛ اعلام الورى، ص ۳۲۹و کشف الغُمّه، ج ۳، ص ۱۳۳
[15] – کشف الغمه، ج ۳، ص ۱۳۳، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۵۵، الفصول المهمه، ص ۲۶۶. برخى هفدهم و بعضى نیمه آن ماه را روز ولادت حضرت ذکر کردهاند( ر. ک- اعلام الورى ۳۲۹، دلائل الامامه، ص ۲۰۱، التتمه فى تواریخ الائمه، ص ۱۳۱)
[16] – ر. ک- مصباح المتهجد، شیخ طوسى، اعمال ماه رجب، ص ۷۴۱و مناقب، ج ۴، ص ۳۷۹
[17] – علامه مجلسى پس از ذکر این دعا مىنویسد: کفعمى در حواشى« بلدالامین» بعد از ذکر کلام شیخ طوسى فرموده است: بعضى از اصحاب در توجیه این که اگر بگوییم امام جواد( ع) در ماه رجب متولد نشده است پس چگونه حضرت حجت( ع) مىفرماید:« بالمولودین فى رجب» گفتهاند: مراد توسل به این دو مولود در ماه رجب است نه آن که آن دو بزرگوار در ماه رجب متولد شدهاند.
کفعمى در پاسخ مىنویسد: این جواب صحیح نیست؛ زیرا با روایت ابن عیاش که شیخ در مصباح نقل کرده است منافات دارد و اختصاص داشتن توسل به این دو امام در ماه رجب اگر به جهت ولادتشان نباشد ترجیحى ندارد و نیز اگر به جهت توسل باشد باید در دعا مىفرمود:« اللَّهُمَّ إنّى اسْأَلُکَ بِالامامَیْنِ» نه« بِالمَوْلُودَیْنِ».( بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۱۴)
[18] – ر. ک- المصباح، فصل ۴۳، ص ۵۳۰
[19] – الانوار البهیه، ص ۲۰۹و دلائل الامامه، ص ۲۰۱
[20] – مناقب، ج ۴، ص ۳۹۴
[21] – آل عمران، آیه ۱۸. خداوند( با ایجاد نظام واحد جهان هستى)، گواهى مىدهد که معبودى جز او نیست؛ و فرشتگان و صاحبان دانش،( هر کدام به گونهاى بر این مطلب،) گواهى مىدهند؛ در حالى که( خداوند در تمام عالم) قیام به عدالت دارد؛ معبودى جز او نیست، که هم توانا و هم حکیم است.( بحارالانوار، ج ۲۵، ص ۳۷)
[22] – مناقب، ج ۴، ص ۳۹۴
[23] – تحنیک، جویدن خرما و مالیدن آن به کام نوزاد است که رسول خدا( ص) نسبت به نوزادان انجام مىداد.( لسان العرب، ج ۱۰، ص ۴۱۶، ماده حنک)
[24] – نگاهى گذرا بر زندگانى امام جواد( ع)، ص ۳۰
[25] – مسند الامام الجواد، ص ۱۵و اثبات الوصیه، مسعودى، ص ۲۰۹
[26] – مسندالامام الجواد( ع)، ص ۱۴
[27] – کافى، ج ۶، ص ۳۶۱. بدیهى است که برکت وجود امام جواد( ع) براى اسلام و شیعیان به ولادت او و آنچه ذکر شده خلاصه نمىشود بلکه زندگانى آن حضرت مایه برکت براى آنان بود و چنانکه مرحوم مجلسى ذکر کرده است شیعیان در دوران امام جواد( ع) در رفاه کامل به سر مىبردند.( بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۲۰)
[28] – مسندالامام الجواد( ع)، ص ۳۸و مناقب، ج ۴، ص ۳۹۰
[29] – دلائل الامامه، ص ۲۰۹
[30] – مسندالامام الجواد( ع)، ص ۱۱۷
[31] – مناقب، ج ۴، ص ۳۹۷
[32] – مسند الامام الجواد، ص ۱۲۵و مدینه المعاجز، ص ۵۳۴
[33] – بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۴۶
[34] – بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۵۷
[35] – همان، ص ۵۳