بسم الله الرحمن الرحیم
حضرت محمّد صلی الله علیه و آله، پیشواى حمدکنندگان خدا
مقدمه
اولین قدمی که برای ورود به مجموعه دین و حتی اعتقادات دینی لازم است، شناخت شخص حضرت محمد صلی الله علیه و آله است.[1]
رسول خدا صلی الله علیه و آله، قبل از معرفی دین و پیامبریِ خود، شخصیت خود را به مردم یادآوری مینماید و بعد دینش را معرفی میکند.[2] در نامۀ سی و یک نهجالبلاغه، امیرالمؤمنین علیه السلام ابتدا دربارۀ شخص پیامبر صلی الله علیه و آله صحبت میکند.[3]
عالیترین و بارزترین خصوصیت پیامبر صلی الله علیه و آله، بُعد اخلاقی ایشان بوده است. قرآن کریم در این باره میفرماید:
وَ إِنَّکَ لَعَلىَ خُلُقٍ عَظِیمٍ (قلم: ۴).
و یقیناً تو بر ملکات و سجایاى اخلاقى عظیمى قرار دارى.
این آیه شریفه هر چند به خودى خود حُسن خُلق رسول خدا صلی الله علیه و آله را مىستاید، و آن را بزرگ مىشمارد، لیکن با در نظر گرفتن خصوص سیاق، به خصوص اخلاق پسندیده اجتماعی ایشان نظر دارد. اخلاقى که مربوط به معاشرت است، از قبیل استوارى بر حق، صبر در مقابل آزار مردم و خطاکاریهاى اراذل و عفو و اغماض از آنان، سخاوت، مدارا، تواضع و … .[4]
رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در توصیف آخرین امام امت خود میفرماید:
خُلُقُهُ خُلُقِی.[5]
ملکات و سجایاى اخلاقی او، ملکات و سجایاى اخلاقی من است.
خداوند متعال در بیان ویژگی آخرین پیامبر صلی الله علیه و آله میفرماید:
ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ رَحْمَهً لِلْعالَمینَ (انبیاء: ۱۰۷).
و ما تو را جز رحمتى براى جهانیان نفرستادهایم.
آن جناب صلی الله علیه و آله رحمت براى اهل دنیا است از جهت آثار حسنهاى که از قیام او به دعوت حقهاش در مجتمعات بشرى به راه افتاد.[6]
در حدیث قدسی، خداوند در بشارتی به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگی آخرین امام از عترت پیامبر صلی الله علیه و آله را چنین بیان میفرماید:
سپس دینم را توسّط پسر او(امام حسن عسکری علیه السلام)، «محمّد» که مایه رحمت همه جهانیان است، کامل کنم.[7]
همچنانکه در زیارت آلیاسین، خطاب به آن حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف میخوانیم:
السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا … الرَّحْمَهُ الْوَاسِعَهُ.
امیرمؤمنان علیه السلام در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله میفرماید:
هر کس او را زیارت مىکرد در برخورد اول هیبتى بزرگ از وى احساس مىکرد و چون با وى معاشرت مىنمود و اخلاق او را مىشناخت به او محبت پیدا مىکرد.[8]
حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله درباره چگونگی ارتباط مردم آخرالزمان با امام خود میفرماید:
مردم به او رجوع میکنند و گرداگرد او خواهند بود، همان گونه که پرنده سراغ لانهاش میرود و زنبور عسل با رجوع به ملکهاش مأوا و آرامش مییابد.[9]
منظور از اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله
خداوند متعال میفرماید:
یَا أَیُّهَا الَّذینَ ءامَنُوا اطیعُوا اللهَ وَ اطیعُوا الرَّسُولَ وَ اولِى الْأمْر مِنْکُمْ (نساء: ۵۹).
اى اهل ایمان! از خدا اطاعت کنید و [نیز] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [که امامان از اهل بیتاند و چون پیامبر داراى مقام عصمت مىباشند] اطاعت کنید.
منظور از اطاعت از خدا، پیروى از احکامى است که به عنوان وحى بر قلب آن حضرت صلی الله علیه و آله نازل شده و مورد حکم و خطاب تمام مؤمنین هستند. قرآن کریم، کلام خدا و وحى حضرت احدیّت براى جمیع مردم است. بنابر این اطاعت از خدا یعنى اطاعت از کلام خدا که همان قرآن کریم است.
امّا اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله به دو قسمت تقسیم مىشود:
اوّل: اطاعت در آنچه که خداوند براى تشریع احکام و تفصیل آنها از غیر کتاب به آن حضرت وحى نموده است. چون معلوم است که احکامى را که کتاب خدا بیان مىکند همانا اصول احکام و موضوعات شرعیّه است مثلًا درباره نماز و روزه و حجّ و جهاد و زکات و نکاح و قوانین معاملات و سایر عبادات و احکام، کلام خدا از اجمال تجاوز نمىکند و اما کیفیت نماز و روزه و حج و سایر موضوعات را باید از رسول الله آموخت، همان طور که فرمود: صَلُّوا کَما رَأیْتُمُونى اصَلِّى، نماز را خدا واجب کرده ولى ببینید چگونه من نماز مىخوانم، از نقطه نظر شرائط و مقدمات و افعال و اقوالى که در نماز لازم است طبق نماز من شما هم نماز بخوانید. خصوصیّات این موضوعات بطور تمام و کمال در قرآن کریم بیان نشده و فقط اصول عبادات و معاملات و احکام بیان شده است. تفصیلات آنها را باید از رسول الله آموخت.
نفس رسول خدا مانند یک ذرّه بین بسیار قوى آن مجملاتى را که خدا در کتاب وحى نموده است بزرگ و روشن و واضح نموده، شرائط و اجزاء هر عبادت را با کیفیّت مخصوص آشکار مىنماید. آیات قرآن به صورت اجمال بر پیغمبر نازل شده و در نفس آن حضرت منعکس گردیده لیکن آن نفس قدسیّه حدود و ثغور و تاویل و تفسیر و شان نزول و سایر خصوصیات کتاب خدا را روشن و آشکارا نموده، به طور تفصیل به خارج منعکس مىکند:
وَ انْزَلْنَا الَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ للِنَّاس مَا نُزِّلَ الَیْهِمْ (نحل: ۴۴).
ما کتاب را به صورت وحى بر تو فرستادیم براى آن که آنچه را به سوى مردم فرستاده شده و احکامى را که براى آنان نازل شده است براى آنان روشن و واضح کنى، احکام را تفصیل دهى، مراد از آیات را بیان کنى.
به عبارت دیگر مىتوان گفت که بیان خصوصیّات مسائل و احکام نیز وحیى است که توسّط جبرائیل به غیر عنوان قرآن و کتاب خدا بر آن حضرت نازل شده است و معلوم است که بیان رسول خدا در این خصوصیّات و تفصیلات جنبه تشریع را دارد.
دوم: اطاعت رسول خدا در آراء شخصیّه و اوامر نفسیّه راجع به اجتماع مردم مسلمان از آن اوامرى که وظیفه والى و حاکم براى برقرارى نظم و اجتماع امّت است و در آنها عنوان تشریع حکم نیست مانند حکومت و بیان وظائف شخصیّه مسلمین و نصب وُلات و حکام به ولایات و فرستادن جیوش براى جهاد و نصب قضات و ائمّه جماعت براى رسیدگى به امور اجتماعى و رفع مرافعات و امور دینى مؤمنین.
قالَ اللهُ تَعالى:
انّا انْزَلْنَا الَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَّحْکُمَ بَیْنَ النّاس بِما اریکَ الله (نساء: ۱۰۵).
ما قرآن را بر تو فرستادیم براى آنکه در بین مردم به آنچه خدا به تو نشان داده حکم دهى.
و البته این حکم در امور شخصیّه طبق قوانین قضاء مىباشد. و نیز در تصمیمات رسول خدا در مهمّات از امور مانند تجهیز جیوش و نصب امراى لشکر و ارسال آنها براى جهاد به نقاط دور دست و معاهده با اقوام خارج از اسلام طبق مصالحى که خود آن حضرت تشخیص مىدادهاند، تمام مسلمین باید بدون قید و شرط مطیع و منقاد آن حضرت باشند گرچه خداوند در مهمّات امور آن حضرت را امر به مشورت با مؤمنین نموده است:
وَ شاوِرْهُمْ فِى الْامرِ (آل عمران: ۱۵۹).
لکن با جمله متصل فرموده است:
فَإذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى الله (همان).
پیغمبر با مسلمین در عزائم امور مشورت مىنماید ولى در نتیجه، طبق اراده و تصمیمى که خود آن حضرت مىگیرد باید رفتار کند و تمام مسلمین باید اطاعت بنمایند.
از آنچه ذکر شد به دست آمد که با وجود آن که اطاعت رسول خدا در حقیقت اطاعت خدا است چون خدا اطاعت رسول الله را لازم شمرده است:
وَ ما ارْسَلْنا مِن رَسُولٍ الّا لِیُطاعَ بِاذْنِ الله (نساء: ۶۴).
و ما هیچ رسولى نفرستادیم، مگر براى این که مردم او را به خاطر اینکه از طرف ما است اطاعت کنند.
در عین حال اطاعت از خدا یک معنایى دارد و اطاعت از رسول خدا معناى دیگرى. بر مردم لازم است از خدا اطاعت کنند راجع به دستورات قرآن مجید، و از رسول خدا راجع به آنچه که در خصوصیّات احکام آن حضرت بیان مىکند و عنوان تشریع دارد و راجع به مصالح مسلمین در آراء شخصیّه و فرامین آن حضرت آنچه را که جنبه تشریع ندارد، و شاید همین جهت سرّ آن باشد که خداوند با دو لفظ «اطیعُوا» مؤمنین را امر به پیروى کرده است و اطاعت خدا را از اطاعت رسول خدا جدا شمرده است.
امّا أُولوا الامر، مسلّماً منصب تشریع را ندارند و مانند رسول خدا مفصّل و مشرع احکام اجمالیّه قرآن نیستند بلکه میان مسلمین مبیّن احکام و مبلّغ آیات، طبق تشریع رسول خدا خواهند بود؛ و نیز در امور مسلمین داراى راى و نظر بوده و در قضاء و مرافعات و سایر جهات اجتماع که احتیاج به راى رئیس براى تنظیم امور و دفع مشکلات و خطرات وارده و جلب منافع عامّه دارد مردم باید از آنها پیروى کنند و اطاعت آنها از این جنبه در ردیف اطاعت رسول خدا از این جنبه مىباشد و لذا این دو اطاعت را با یک لفظ «اطیعُوا» بیان فرموده: وَ اطیعُوا الرَّسُولَ وَ اولِى الْامْرِ مِنْکُم. بنابر این فقط اطاعت آنها در این ناحیه مىباشد به خلاف اطاعت از رسول خدا که هم در این ناحیه و هم در ناحیه تشریع احکام جزئَیّه و مفصّلات مسائل است.[10]
أمیرالمؤمنین علیه السلام، وارث جمیع کمالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جز نبوّت
جابر از امام محمد باقرعلیه السلام روایت میکند:
خداوند، تمام چیزهایى را که به آدم ابو البشر و تمام اوصیاى او تا خاتم النبیین عنایت کرده است، به حضرت محمد صلی الله علیه و آله عنایت فرموده است. اى جابر، آیا مردم این حقیقت را درک مىکنند؟[11]
ابوحمزه ثمالی میگوید به امام سجاد علیه السلام عرض کردم: آیا ائمه اهل بیت: مىتوانند مردگان را زنده کنند؟ آیا مىتوانند کور مادرزاد را بینا نموده و مریض پیس را شفا دهند؟ آیا مىتوانند بر روى آب راه بروند؟ حضرت فرمود:
خداوند هیچ موهبتى به پیغمبرى از پیغمبران خود نداده است مگر آنکه آن را به محمد صلی الله علیه و آله عنایت فرموده است و علاوه بر آنها چیزهایى به محمد صلی الله علیه و آله عطا فرموده است که به هیچ یک از آنها نداده است.[12]
تمام معجزات و کراماتى که به اذن خدا از آنها سرمىزد، همه و همه در وجود مبارک پیغمبر اسلام منطوى و موجود است. چون معجزات انبیاء در اثر قدرت روحى و صفاى قلب آنهاست که امر خدا در آنها تجلى نموده و از دریچه نفوس طاهره آنها این معجزات به اذن خدا پیدا مىشود، و چون نفوس آنها متفاوت بوده لذا این تجلیات نیز مختلف و از هر پیغمبرى یک نوع معجزه خاصى به وجود آمده است.
وجود مقدس خاتم الانبیاء و المرسلین صلی الله علیه و آله که جامع جمیع ظهورات اسماء الهیه هستند داراى نفسى وسیع و قلبى فسیح و داراى اسم اعظم و مقام فناء در اسم احد و ذات مقدس بارى تعالى مىباشند. لقب خاتم النبیین بر آن حضرت اعتبار و تشریف نیست بلکه سعه روح و استعداد سیر در همه اسماء و صفات و تجلى اسم اعظم و تلقى آخرین مراتب توحید و فناى در ذات احدیت و اندکاک و انطواى جمیع عوالم در نفس مبارک آن حضرت بلکه انطواء و اندکاک جمیع علوم و مواهب انبیاى گذشته با کمالات روحى و علمى در آن حضرت حکایت از عنوان خاتم النبیین مىکند.
همه انبیاء مقدمه الجیش آن حضرت صلی الله علیه و آله بوده و هر یک از زاویهاى و دریچهاى خاص و راهى مخصوص به خدا راه یافته و صاحب کمال مخصوص شدهاند، لیکن نفس بزرگ پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله از همه زوایا و همه دریچهها و از همه راهها به آن مقام منیع بار یافته و همه اسماى الهیه در او تجلى نموده است. بنابراین آن حضرت وارث همه پیغمبرانند و همه زیر نگین آن حضرت واقع و به شرف خدمت و تمسک و استشفاع متمسکاند.
بنابراین وجود مبارک آن سرور کاینات، داراى علوم همه انبیاء و اوصیاء و داراى همه معجزات آنان و بیش از آنها هستند و لواى حمد در روز بازپسین فقط به دست آن حضرت داده خواهد شد، یعنى پیشواى حمدکنندگان خدا، به همان طریقى که سزاوار مقام حمد اوست.
امام باقر علیه السلام میفرماید:
على بن ابی طالب علیه السلام هبه خداست به رسول بزرگوارش محمد صلی الله علیه و آله، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام تمام علوم اوصیاء و علوم پیغمبران سابق را ارث برد چون وارث پیغمبر صلی الله علیه و آله بود، و پیغمبر صلی الله علیه و آله، وارث جمیع انبیاء و مرسلین بودند.[13]
تمام این مراتب و درجات و کمالات و فضایل و مزایا و علوم و معجزات و اسماء الهیه کلیه و اسم اعظم از آن حضرت صلی الله علیه و آله به خلیفه و وصى آن حضرت و آئینه تمام نماى آن، وجود مبارک امیرالمؤمنین على بن أبى طالب علیه السلام منتقل شد و لواى حمد در روز قیامت از دست آن حضرت صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام مىرسد.[14]
[1]. ر.ک. سخنرانی حجت الاسلام پناهیان، اولین قدم برای معرفی دین، تهران: همایش معنوی جوان امروز-جوان فردا، ۱۳۸۵.
[2]. قَالَ أَ رَأَیْتُکُمْ إِنْ أَخْبَرْتُکُمْ أَنَ الْعَدُوَّ مُصْبِحُکُمْ أَوْ مُمْسِیکُمْ مَا کُنْتُمْ تُصَدِّقُونَنِی قَالُوا بَلَى قَالَ فَإِنِّی نَذِیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدِیدٍ. مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، قم، علامه، ۱۳۷۹ق، ج۱، ص: ۴۶.
[3]. وَ اعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ یُنْبِئْ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ کَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ ص فَارْضَ بِهِ رَائِداً وَ إِلَى النَّجَاهِ قَائِدا. نهجالبلاغه، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق، نامه ۳۱.
[4]. المیزان فى تفسیر القرآن، سید محمد حسین طباطبایى، ترجمه سید محمد باقر موسوى همدانى، قم، انتشارات اسلامى، ۱۳۷۴، ج۱۹، ص: ۶۱۹.
[5]. حلیه الأبرار فی أحوال محمد و آله الأطهار علیهم السلام، سید هاشم بن سلیمان بحرانى، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیه، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص: ۴۸۰.
[6]. المیزان فى تفسیر القرآن، همان، ج۱۴، ص: ۴۶۷.
[7]. ثُمَّ أُکْمِلُ دِینِی بِابْنِهِ مُحَمَّدٍ رَحْمَهً لِلْعَالَمِینَ. الإحتجاج على أهل اللجاج (للطبرسی)، احمد بن على طبرسى، مشهد، مرتضی، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص: ۶۸.
[8]. مَنْ رَآهُ بَدِیهَهً هَابَهُ وَ مَنْ خَالَطَهُ مَعْرِفَهً أَحَبَّهُ. مکارم الأخلاق، حسن بن فضل طبرسى، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق، ص: ۱۸.
[9]. یَئُوبُ النَّاسُ إِلَیْهِ کَمَا تَئُوبُ الطَّیْرُ إِلَى أَوْکَارِهَا وَ کَمَا یَئُوبُ النَّحْلُ إِلَى یَعْسُوبِهَا. العدد القویّه لدفع المخاوف الیومیه، على بن یوسف بن مطهر حلى، قم، کتابخانه آیه الله مرعشى نجفى، ص: ۹۱.
[10]. ر.ک. امام شناسى، سید محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، علامه طباطبایی، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص: ۱۲-۱۵.
[11]. أَعْطَى اللَّهُ مُحَمَّداً ص مِثْلَ مَا أَعْطَى آدَمَ ع فَمَنْ دُونَهُ مِنَ الْأَوْصِیَاءِ کُلِّهِمْ یَا جَابِرُ هَلْ یَعْرِفُونَ ذَلِکَ. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلى الله علیهم، ج۱، ص: ۱۱۷.
[12]. َّ قُلْتُ: الْأَئِمَّهُ یُحْیُونَ الْمَوْتَى وَ یُبْرِءُونَ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ یَمْشُونَ عَلَى الْمَاءِ قَالَ: مَا أَعْطَى اللَّهُ نَبِیّاً شَیْئاً قَطُّ إِلَّا وَ قَدْ أَعْطَاهُ مُحَمَّداً ص وَ أَعْطَاهُ مَا لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلى الله علیهم، محمد بن حسن صفار، قم، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص: ۲۷۰.
[13]. إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ ع هِبَهُ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ ص وَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِیَاءِ وَ عِلْمَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ أَمَا إِنَّ مُحَمَّداً ص وَرِثَ عِلْمَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلى الله علیهم، همان، ج۱، ص: ۱۲۱.
[14]. ر.ک. امام شناسى، همان، ج۴، ص: ۲۴-۲۶.