تجلی عشق، عبودیت و نصرت الهی
به مناسبت ولادت امام حسین علیه السلام و امام سجاد علیه السلام و حضرت عباس علیه السلام
امام حسین علیه السلام تجلی عشق الهی
سوّمین پیشواى شیعه در سوّم شعبان سال چهارم هجرى به دنیا آمد.[1]پیامبر بزرگ اسلام از تولد او بسیار شادمان گشت و در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت و سایر آداب وسنن اسلامى را درباره این مولود مبارک، معمول داشت.[2] کنیه امام حسین (علیه السلام) اباعبداللّه است و القابش عبارت است از: رشید، وفىّ، طیّب، سیّد، زکىّ، مبارک، التابع لمرضاهاللّه، الدلیل على ذات اللّه، سبط و مشهورترین آنها «سیّدالشّهداء» است.[3]
امام حسین (علیه السلام) در هفت سال نخست زندگى خود، علاوه بر برخوردارى از تعلیم و تربیت پدر و مادر از نعمت وجود مربّى انسانیّت، رسول گرامى اسلام نیز برخوردار بود.
مسعودى مىنویسد:
«رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در دوران کودکى امام حسین (علیه السلام)، شخصاً متصدّى تغذیه، تعلیم و تأدیب او بود.»[4]
رسول گرامى اسلام (صلی الله علیه و آله) نسبت به امام حسین و برادر بزرگش امام حسن (علیه السلام) علاقه و توجّه خاصّى داشت وآنان را باتمام وجود دوست مىداشت. «یَعلَى بن مُرَّه» مىگوید:
«در خدمت پیامبر (ص) به مجلس مهمانى مىرفتیم؛ در میان راه به حسین (علیه السلام) که مشغول بازى بود برخوردیم. رسول گرامى (صلی الله علیه و آله) به محض دیدن حسین (علیه السلام) جلو رفت و دستهاى خود را گشود. کودک از این سو به آن سو مىگریخت و پیغمبر (صلی الله علیه و آله) او را مىخندانید تا آنکه او را گرفت؛ دستى را زیر چانه و دست دیگرش را پشت سر حسین (علیه السلام) گذارد و او را بوسید و فرمود:
«حسین از من است و من از حسینم؛ خداوند دوست بدارد کسى را که حسین را دوست مىدارد؛ حسین سبطى از اسباط است.»[5]
«خَیْثَمَهِ بْنِ سُلَیْمان» از «ابُو هُرَیْرَه» نقل مىکند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:
«خداوندا! من حسین را دوست مىدارم پس تو هم او و دوستانش را دوست بدار.»[6]
روزى رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از کنار خانه فاطمه (سلام الله علیها) عبور مىکرد، صداى گریه حسین (علیه السلام) را شنید خطاب به دخترش فرمود:
«مگر نمىدانى گریه او مرا مىآزارد؟»[7]
از همه این روایات می توان فهمید که وجود مقدس امام حسین (علیه السلام) از همان ابتدا نشانه ای برای اظهار عشق الهی بوده است؛ به گونه ای که پیامبر (صلی الله علیه و آله) نشانه دوستی خدا را، دوستی و عشق به حسین (علیه السلام) می داند. حسین (علیه السلام) مظهر و تجلی عشق خالصانه به خداوند است و خود نشانه هر عشق و محبت واقعی است. اگر کسی واقعا و خالصانه به خداوند عشق می ورزد، نمی تواند که حسین (علیه السلام) را دوست نداشته باشد و به او عشق نورزد. چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرمود: مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ الْخَیْرَ قَذَفَ فِی قَلْبِهِ حُبَّ الْحُسَیْنِ ع وَ حُبَّ زِیَارَتِهِ وَ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ السُّوءَ قَذَفَ فِی قَلْبِهِ بُغْضَ الْحُسَیْنِ وَ بُغْضَ زِیَارَتِهِ[8] «هر کس که خدا خیر خواه او باشد، محبت امام حسین علیه السلام و شوق زیارتش را در دل او می اندازد، و هر کس که خدا بدخواه او باشد، کینه و بغض زیارت امام حسین علیه السلام را در دل او می نهد.»
امام سجاد علیه السلام تجلی عبودیت الهی
امام چهارم فرزند برومند حسین بن على بن ابى طالب علیهم السلام در پنجم شعبان سال ۳۸ هجری- دو سال قبل از شهادت امام على علیه السلام- دیده به جهان گشود.[9] نام آن بزرگوار على، و کنیه مشهورش «ابوالحسن»[10] و لقبهاى معروفش «زینالعابدین»، «سیّد الساجدین»، «ذوالثفنات» و «سجاد» است.[11]
نویسنده محقق، دکتر سید جعفر شهیدى مىنویسد:
«هریک از این لقبها نشان دهنده مرتبهاى از کمال نفس و درجتى از ایمان و مرحلهاى از تقوا و پایهاى از اخلاص است و بیان دارنده اعتماد مردم به دارنده این لقبها: سید عابدان، پیشواى زاهدان (قدوه الزاهدین)، مهتر پرهیزکاران (سید المتقین)، امام مؤمنان، زیور صالحان (زین الصالحین)، چراغ شب زنده داران (منار القانتین)، داراى پیشانى پینه بسته (ذوالثَفَنات) و چنانچه خواهید خواند او به حقیقت مظهر نمایان این صفتها بوده است و این گفتهاى است که همگى برآنند.»[12]
امام سجاد (علیه السلام) در میدان عبودیت و بندگى گوى سبقت را از تمام همگنان ربود به طورى که همه معترفند او آقا و زینت عبادت کنندگان بود. آن قدر به پیشگاه خداوند پیشانى بر خاک سایید که همه مواضع سجدهاش پینه بست و هر سال دو بار پینهها را قیچى مىکرد و به همین خاطر آن بزرگوار را «ذولاثَفَنات، پیشانى پینه بسته» نامیدند.[13]
از رسول خدا نقل شده:
«چون روز قیامت شود، منادى ندا مىدهد، زینت عبادت کنندگان کجاست؟ گویا فرزندم على بن الحسین (علیه السلام) را مىبینم (که در اجابت آن دعوت) بین صفها راه مى رود.»[14]
به هنگام عبادت، آن چنان محو مناجات مىشد که از حوادث اطرافش به طور کامل غافل بود. زمانى آن بزرگوار در محراب عبادت مشغول مناجات بود، فرزندش به درون چاه افتاد، مردم با صداىِ زارى اهلخانه براى نجات فرزند امام اقدام کردند و امام همچنان مشغول عبادت بود. بعد از عبادت از او پرسیدند:
«چرا نمازت را براى نجات فرزندت قطع نکردى؟»امام جواب داد:
«من با پروردگار عظیم مناجات مىکردم و متوجه نشدم.»[15]
هرگاه نعمتى از خدا را یاد مىآورد، سجده مىکرد. هرگاه آیات سجده (واجب و مستحب) رامىخواند سجدهمىکرد. هرگاه خداوندبدى وناگوارى را ازاو دورمىکرد، سجده مىنمود، از هر نمازى که فارغ مىشد، سجده مىکرد. هرگاه به کار خیرى موفق مىشد، سجده مىکرد تا اثر سجده بر همه اعضاى سجدهاش ظاهر شد و او را سجّاد نامیدند.[16]
امام سجاد (علیه السلام) در دعای مکارم اخلاق، صحیفه سجادیه، یکی از آفات عبادت را تنبلی و کسالت معرفی می کند و اینگونه می فرماید: (اللّهمّ صلّ على محمدٍ و آله … و لاتبتلینّى بالکسل عن عبادتک…) این جمله معارف بسیارى دارد:
اولًا: عبادت، خود یک هدف تربیتى است و هدف آنست که انسان به مقام عبودیت خدا و عبد خدا شدن برسد که راه رسیدن به این مقام هم همانا عبادت است. بنابراین، هدف: عبد خدا شدن، روش: عبادت و آفت تربیت: کسالت است. مشابه این عبارت را امام سجاد (علیه السلام) در دعاى ابوحمزه دارند که مىفرمایند: خدایا چرا به محض تصمیم و اقدام به مناجات با تو، کسالت و خواب را بر من مستولى مىکنى؟! «نُعاس» و چُرت را بر من چیره مىسازى؟ بنابراین، از آفتهاى نیل به هدف در نظام تعلیم و تربیت اسلامى همین کسالت و بىحالى است.
ثانیاً: عبادت یکى از ابزار تغذیه روح انسان است و لذا اگر این ابزار به واسطه کسالت، مخدوش شده و یا به کار گرفته نشود مسلماً انسان مریض مىشود چون تغذیه کافى نشده است.
ثالثاً: از علل کسالت مىتواند این باشد که انسان در تغذیههاى جسمى و روحى خویش رعایت تعادل و اعتدال را نمىکند و لذا در اسلام تأکید زیادى بر داشتن نظم و تقسیم ساعات شبانه روز جهت تغذیه روح و جسم شده است. به طور مثال، تفریح و اوقات فراغت در عین حال که امور مادىاند اما مؤثر در سلامت روح نیز مىباشند.
رابعاً: شاید اینکه امام کسالت در عبادت را بعد از طلب قدرت و قوت در پیرى و ناتوانى ذکر کردند حاکى از رابطه تنگاتنگ این دو باشد. یعنى اگر انسان سالم و پرنشاط باشد امکان و فرصت عبادت، بهتر و بیشتر پیدا مىکند تا کسى که کسل باشد. (چنانکه افراد در حال طهارت و پاکیزگى بیشتر رغبت به دعا و نماز پیدا مىکنند تا زمانیکه بدن و محیط اطراف آنها غیرمطهر است.) و بالعکس توجه به خدا و معنویات و عبادت مىتواند قدرتى فوق العاده به انسان عنایت کند و باصطلاح فرد نوعى «دوپینگ الهى» را استعمال مىکند و بىنیاز از مصرف داروهاى مضر براى ازدیاد قدرت جسمانى مىشود.[17]
حضرت اباالفضل علیه السلام تجلی نصرت الهی
عباس بن علی بن ابیطالب که با کنیه بسیار مشهور ابوالفضل شناخته میشود، پنجمین پسر امام علی (علیه السلام) و حاصل ازدواج علی بن ابیطالب با فاطمه بنت حزام معروف به امالبنین است. عباس نخستین فرزند امالبنین است.[18] قول مشهور این است که عباس (علیه السلام) در ۲۶ق در مدینه به دنیا آمد.[19] به گفته اردوبادی، درباره روز و ماه تولد او نیز در منابع قدیمی چیزی یافت نمیشود و فقط کتابی به نام انیس الشیعه که در قرن ۱۳ق نوشته شده، روز تولد او را ۴ شعبان دانسته است.[20]
در تاریخ برای حضرت عباس (علیه السلام) کنیه های نقل شده است که برخی از آنها عبارتند از:
۱. ابوالفضل: مشهورترین کنیه عباس است.[21] برخی عنوان کردهاند که چون در خاندان بنیهاشم هر کس عباس نام داشت، ابوالفضل خوانده میشد، به عباس(علیه السلام) نیز حتی در کودکی ابوالفضل گفته میشد.[22] سید عبدالرزاق موسوی مقرم به نقل از کتاب «الجریده فی أصول أنساب العلویین» نقل کرده که عباس(علیه السلام) فرزندی به نام فضل داشت. ازاینرو، او را ابوالفضل میخوانند.[23]
- ابوالقاسم: به دلیل اینکه عباس(ع) فرزندی به نام قاسم داشت، به او ابوالقاسم نیز گفته میشد. این کنیه درزیارت اربعین نیز آمده است.[24]
- ابوالقِربَه: برخی معتقدند که این کنیه به این دلیل به او داده شده است که درواقعه کربلاچندین بار مشک آب به خیمهها برد. این کنیه در چند منبع ذکر شده است.[25]
- ابوالفَرجَه: دلیل این کنیه این است که عباس(علیه السلام) در کار کسانی که به او متوسل میشوند گشایش ایجاد میکند.[26]
اگر تمام دوران زندگی حضرت عباس (علیه السلام) را بخواهیم در یک جمله خلاصه کنیم باید گفت: حضرت عباس (علیه السلام) تجلی و مظهر نصرت و وفای به امام زمانش است. چنانکه امام صادق علیه السلام به ابوحمزه ثمالی می فرماید: وقتی خواستی قبر عباس بن علی علیهما السلام را در کنار شط فرات زیارت کنی چنین بگو: سَلَامُ اللَّهِ وَ سَلَامُ مَلَائِکَتِهِ الْمُقَرَّبِینَ وَ أَنْبِیَائِهِ الْمُرْسَلِینَ وَ عِبَادِهِ الصَّالِحِینَ وَ جَمِیعِ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الزَّاکِیَاتِ الطَّیِّبَاتِ فِیمَا تَغْتَدِی وَ تَرُوحُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَشْهَدُ لَکَ بِالتَّسْلِیمِ وَ التَّصْدِیقِ وَ الْوَفَاءِ وَ النَّصِیحَهِ لِخَلَفِ النَّبِیِّ الْمُرْسَلِ وَ السِّبْطِ الْمُنْتَجَب ِ وَ الدَّلِیلِ الْعَالِمِ وَ الْوَصِیِّ الْمُبَلِّغِ وَ الْمَظْلُومِ الْمُهْتَضَمِ فَجَزَاکَ اللَّهُ عَنْ رَسُولِهِ وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ عَنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ ص أَفْضَلَ الْجَزَاء[27]
« درود خدا و درود فرشتگان مقرب و انبیاء مرسلش و درود بندگان صالح و نیکوکارش و درود تمام شهداء و صدیقین و پاکان و پاکیزگان در صبح و شام بر تو اى فرزند امیر المؤمنین، شهادت مىدهم که تو تسلیم فرزند نبى مرسل و سبط برگزیده پیامبر و راهنما و عالم و جانشین مبلّغ و مظلوم ستم دیده بوده و او را تصدیق داشته و در مقام وفاء و خیر خواهى او بودى پس خدا از طرف رسولش و امیر المؤمنین و حسن و حسین صلوات اللَّه علیهم اجمعین بالاترین پاداشها را به تو داده»
آنچه در این متن به عنوان ویژگی ها و خصلت های مهم در وجود حضرت عباس علیه السلام تصریح می کند عبارت است از: تسلیم، تصدیق، وفاداری و خیرخواهی. در واقع با این متن و زیارت این معرفت به ما داده می شود که اگر کسی می خواهد در معیت با امام زمانش باشد و او را یاری کند باید تسلیم امام باشد و در تمام امورات امام را تصدیق کند و با تمام وجود تا جایی که جان خود را فدای امام کند، نسبت به امام وفادار باشد. بالاترین نصح و خیرخواهی برای امام این است که انسان در رکاب امام، جان خود را فدای امام کند.
در ادامه امام صادق علیه السلام می فرماید: به قبر حضرت عباس علیه السلام تکیه بده و بگو: السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ- الْمُطِیعُ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ ع السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَهُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ وَ رِضْوَانُهُ وَ عَلَى رُوحِکَ وَ بَدَنِکِ أَشْهَدُ وَ أُشْهِدُ اللَّهَ أَنَّکَ مَضَیْتَ عَلَى مَا مَضَى عَلَیْهِ الْبَدْرِیُّونَ- الْمُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الْمُنَاصِحُونَ لَهُ فِی جِهَادِ أَعْدَائِهِ الْمُبَالِغُونَ فِی نُصْرَهِ أَوْلِیَائِهِ الذَّابُّونَ عَنْ أَحِبَّائِهِ فَجَزَاکَ اللَّهُ أَفْضَلَ الْجَزَاءِ- وَ أَکْثَرَ الْجَزَاءِ وَ أَوْفَرَ الْجَزَاءِ وَ أَوْفَى جَزَاء أَحَدٍ مِمَّنْ وَفَى بِبَیْعَتِه[28]
« درود بر تو اى بنده نیکوکار، بندهاى که فرمان بردار خدا و رسولش و امیر المؤمنین و حسن و حسین علیهم السّلام بودى، درود و رحمت و برکات و بهشت خدا براى تو باد، و بر جان و جسد تو باشد، و خدا را شاهد مىگیرم که تو همان راهى را رفتى که اصحاب بدر رفتند همان کسانى که در راه خدا جهاد کرده، و در جهاد با دشمنان خدا زبان به پند و نصیحت گشوده و خالص آن را بجا آوردند، در نصرت دوستان خدا سعى بلیغ نموده، و از دوستان و محبّین حق تعالى دشمنان را دفع کردند، پس خدا برترین و با فضیلتترین و بیشترین جزاءها و پاداشها را به تو عطاء فرماید، و نیز وافر و وافرترین پاداش کسى که به بیعتش وفاء نموده»
چنانکه در این متن زیارت مشاهده می شود حضرت عباس علیه السلام به عنوان عبد صالح و کسی که با تمام وجود مطیع امام زمان خودش بوده معرفی شده است. حاصل این مطیع بودن نصرت و وفاداری به امام زمانش بوده است که نتیجه آن شهادت و جان دادن در راه امام و ولی زمان است به گونه ای که این شهادت موجب غبطه تمام شهدای عالم خواهد بود.
زیارت نامه حضرت عباس علیه السلام برای ما در این زمان درس معرفت است که برای نصرت و یاری امام زمان باید مطیع و تسلیم امام بود؛ اطاعت و تسلیمی که همراه با تصدیق و خیرخواهی برای امام باشد؛ تصدیق و خیرخواهیای که در راه وفاداری و نصرت برای امام هزینه شود؛ نصرتی که با تمام وجود آماده جان دادن در راه او باشد. البته باید بدانیم که این مسیر بدون شور حسینی و عبودیت سجادی ممکن نخواهد بود.
[1] – اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۴۷؛ اعلام الورى( چاپ بیروت)، ص ۲۱۲؛ بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۲۰۰؛ ارشاد شیخ مفید، ص ۱۸۱؛ تذکره الخواص، ص ۲۱۰
[2] – ارشاد شیخ مفید، ص ۱۹۸؛ اعلام الورى، ص ۲۱۲؛ مقتل خوارزمى، ج ۱، ص ۱۴۴
[3] – حیاهالامام الحسین( ع)، ج ۱، ص ۳۸.
[4] – اثبات الوصیّه، نشر رضى، قم، ص ۱۴۰
[5] – حُسَیْنٌ مِنى وَ انَا مِنْ حُسَیْنٍ، احَبَّ اللّهُ مَنْ احَبَّ حُسَیْناً، حُسَیْنٌ سِبْط مِنَ الْأَسْباطِ« سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۵۱؛ حدیث ۱۴۴و مقتل الحسین، خوارزمى، ج ۱، ص ۱۴۶.»
[6] ( ۳)- نور الابصار، ص ۱۳۹
[7] ( ۴)- همان
[8] – کامل الزیارات، ص ۱۴۲
[9] ( ۱)- اعلام الورى باعلام الهدى، طبرسى، ص ۲۵۱. تاریخهاى دیگرى هم گفته شده است مانند: ۱۵جمادى الاولى سال ۳۶، ۲۱شعبان سال ۳۸، سال ۳۷و نیمه جمادی الاخر سال ۳۸.( ر. ک عوالم، ج ۱۸، ص ۱۲- ۱۴) سید جعفر شهیدى در تاریخ مشهور خدشه کرده و آن را صحیح ندانسته و تاریخ صحیح ولادت را سال ۴۸هجرى دانسته است، ر. ک زندگانى على بن الحسین، شهیدى، ص ۳۰- ۳۷
[10] ( ۲)- کنیههاى دیگر آن حضرت ابو محمد، ابوالقاسم و ابوبکر ذکر شده است( ر. ک عوالم، ج ۱۸، ص ۱۹- ۲۰)
[11] ( ۱)- عوالم، ج ۱۸، ص ۱۶به نقل از فصول المهمه، ص ۱۸۳
[12] ( ۲)- زندگانى على بن الحسین، دکتر سید جعفر شهیدى، ص ۸
[13] ( ۱)- عوالم، ج ۱۸، ص ۱۹به نقل از علل الشرایع
[14] ( ۲)- همان مدرک
[15] ( ۳)- ائمتنا، علىمحمد علىدخیل، ج ۱، ص ۲۶۴مشابه این روایت در بحار ج ۴۶ص ۸۰نقل شده که فرزند او به زمین خود و دستش شکست واهلخانه فریاد برآوردند وهمسایگان بهکمک آمدند وشکسته بند دست او را بست و امام همچنان در مناجات بود. صبح بعد وقتى دست فرزند را بسته دید احوال پرسید و از جریان مطلع شد
[16] ( ۴)- عوالم، ج ۱۸، ص ۱۹
[17] – تعلیم و تربیت از دیدگاه امام سجاد(ع) بررسى اجمالى نکات تربیتى دعاى مکارم الاخلاق، ص: ۱۸۶
[18] – امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۴۲۹؛ قمی، نفس المهموم، ۱۳۷۶ش، ص۲۸۵.
[19] – امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۴۲۹.
[20] – اردوبادی، حیاه ابیالفضل العباس، ۱۴۳۶ق، ص۶۴.
[21] – ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۰۸ق، ص۸۹. ابننمای حلی، مثیر الاحزان، ۱۳۸۰ش، ص۲۵۴.
[22] – مظفر، موسوعه بطل العلقمی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲.
[23] – موسوی مقرم، العبّاس(ع)، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۱۳۸.
[24] – مظفر، موسوعه بطل العلقمی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲.
[25] – بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۹۲؛ طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ص۲۰۳
[26] – مظفر، موسوعه بطل العلقمی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲.
[27] – کامل الزیارات، ص۲۵۶
[28] – همان