بسم الله الرحمن الرحیم
السلام علیک یا امیرالمؤمنین علیهالسلام
السلام علیک یا صاحب الزمان ارواحنا فداک
شب قدر شب نزول قرآن!
از آیات قرآن به خوبى استفاده مىشود که قرآن مجید در ماه مبارک رمضان نازل شده است؛ خداوند تعالی در آیه ۱۸۵سوره مبارکه بقره میفرماید: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآن؛ ماه رمضان (ماهی است) که قرآن در آن نازل شده است» که ظاهر این تعبیر آن است که تمام قرآن در این ماه نازل شده است.
و در نخستین آیه سوره قدر مىفرماید: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَهِ الْقَدْر؛ همانا ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل کردیم»
گر چه در این آیه صریحا نام قرآن ذکر نشده، ولى مسلم است که ضمیر «هُ» در «أَنْزَلْناهُ» به قرآن باز مىگردد و این که به صورت مبهم ذکر شده و صراحتا لفظ قرآن در آیه نیامده است، براى اشاره به عظمت و اهمیت این کتاب آسمانی است.
تعبیر به «إِنَّا أَنْزَلْناهُ؛ ما آن را نازل کردیم» نیز اشاره دیگرى به عظمت این کتاب بزرگ آسمانى است که خداوند نزول آن را به خودش نسبت داده است؛ مخصوصا با صیغه متکلم مع الغیر (اول شخص جمع) که مفهوم جمعى دارد و دلیل بر عظمت است.
چرا این شب «شب قدر» نامیده شده است؟
ظاهرا مراد از قدر، «تقدیر و اندازهگیرى» است. پس شب قدر شب اندازهگیرى است؛ یعنی شبی که خداى تعالى در آن حوادث یک سال ـ از آن شب تا شب قدر سال آینده ـ را تقدیر مىکند و زندگى، مرگ، رزق، سعادت، شقاوت و چیزهایى دیگر از این قبیل را در مورد بندگانش مقدر مىسازد.
آیه چهارم سوره دخان هم که در وصف شب قدر است بر این معنا دلالت دارد؛ آنجا که خداوند میفرماید: «فیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ؛ در آن (شب) هر چیز استواری جدا میشود» چون «فرق» به معناى «جدا سازى و مشخص کردن دو چیز از یکدیگر» است و «فرق هر امر حکیم» معنایی جز این نمیتواد داشته باشد که «آن امر و آن واقعهاى که باید رخ دهد را با تقدیر و اندازهگیرى مشخص سازند»
این بیان همچنین هماهنگ با روایات متعددى است که مىگوید: در آن شب، مقدرات یک سال انسانها تعیین مىگردد و ارزاق و سرآمد عمرها و امور دیگر در آن لیله مبارکه تفریق و تبیین مىشود.
با این وصف، نزول قرآن در «شب قدر» که شبی است که مقدرات و سرنوشت انسانها در آن تعیین مىشود، دلیل دیگرى بر عظمت این کتاب آسمانى و سرنوشتساز بودن آن است. همان طور که در نقطه مقابل نیز نزول چنین کتاب با عظمتی ـ که بالاترین معارف توحیدی و همه آن چه همه افراد بشر تا قیامت برای وصول به سعادت دنیا و آخرتشان به آن نیاز دارند، در آن بیان شده است ـ در این شب، یکی از وجوه عظمت این شب است که بر برتریاش نسبت به سایر ایام سال بیش از پیش میافزاید.
همچنین از این که این شب به «شب قدر» نامگذاری شده است، استفاده مىشود که شب قدر منحصر در شب نزول قرآن و آن سالى که قرآن در شب قدرش نازل شده، نیست؛ بلکه با تکرار سالها شب قدر هم تکرار مىشود و در هر ماه رمضان از هر سال قمرى شب قدرى هست که در آن شب امور سال آینده تا شب قدر بعدی اندازهگیرى و مقدر مىشود. همچنین این که در ادامه در همین سوره نزول ملائکه در شب قدر با فعل مضارع بیان شده است و در سوره دخان نیز تفریق و جداسازی و تقدیر با فعل مضارع «یفرق» آمده است، شاهد دیگری است بر این که شب قدر در هر سال تکرار میشود. زیرا فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد و بر این اساس معنای این نوع بیان این است که این اتفاقات ـ نزول ملائکه و تقدیر امور ـ هر ساله تکرار میشوند و منحصر به یک بار نیستند.
شب قدر کدام شب است؟
در کلام خدای تعالی آیهای که اشاره به این داشته باشد که شب قدر چه شبی است وجود ندارد. مگر آیه ۱۸۵سوره بقره که میفرماید: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ؛ ماه رمضان (ماهى است) که قرآن در آن فرو فرستاده شده» که دلالت بر آن دارد که تمام قرآن به صورت یکپارچه در ماه رمضان نازل شده است و از ضمیمه کردن آن با آیه اول سوره قدر این طور نتیجهگیرى مىشود که شب قدر یکی از شبهای ماه مبارک رمضان است. اما این که کدام یک از شبهای رمضان است؟! در این مورد گفتگو بسیار است و شب اول، شب هفدهم، شب نوزدهم، شب بیست و یکم، شب بیست و سوم، شب بیست و هفتم و شب بیست و نهم همه گفته شده است.
البته از آیات قرآن چیزى در این زمینه استفاده نمىشود. ولى روایات در این باره بحث فراوان کردهاند. مشهور و معروف در روایات شیعه این است که در دهه آخر ماه رمضان و شب بیست و یکم یا بیست و سوم است. لذا در روایتى مىخوانیم که در دهه آخر ماه مبارک پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم تمام شبها را احیا مىداشتند و مشغول عبادت بودند.
و در روایتى از امام صادق علیهالسلام آمده است که «شب قدر شب بیست و یکم یا بیست و سوم است» حتى هنگامى که راوى اصرار کرد کدام یک از این دو شب است و گفت: «اگر من نتوانم هر دو شب را عبادت کنم کدام یک را انتخاب نمایم؟!» امام علیهالسلام تعیین نکردند و فرمودند: «ما ایسر لیلتین فیما تطلب؛ چه آسان است دو شب براى آنچه مىخواهى!».
ولى در روایات متعددى که از طرق اهل بیت علیهمالسلام رسیده است بیشتر روى «شب بیست و سوم» تکیه شده؛ در حالى که روایات اهل سنت بیشتر روى «شب بیست و هفتم» دور مىزند. در روایتى از امام صادق علیهالسلام نیز نقل شده که فرمودند: «التقدیر فى لیله القدر تسعه عشر و الإبرام فى لیله احدى و عشرین و الامضاء فى لیله ثلاث و عشرین؛ تقدیر مقدرات در شب نوزدهم، تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضاء در شب بیست و سوم است» و به این ترتیب بین روایات جمع مىشود.[1]
منظور از نزول قرآن در شب قدر چیست؟
ابهام یا سوال دیگری که در این زمینه به ذهن خطور میکند آن است که هم از نظر تاریخى و هم از نظر ارتباط محتواى قرآن با حوادث صدر اسلام، این مسأله قطعی است که قرآن کریم به صورت تدریجى و در طول ۲۳سال نازل شده است؛ بلکه آیات متعددی از خود قرآن کریم، به گونهای بر نزول تدریجی این کتاب آسمانی دلالت میکنند[2] و حتی در برخی آیات به خود نزول تدریجی به نحوی تصریح شده است؛ از جمله آنجا که خدای تعالی میفرماید: «وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَهً واحِدَهً کَذَلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْنَاهُ تَرْتِیلاً؛ و کسانی که کافر شدند، گفتند: «چرا قرآن یکجا بر او نازل نشده است؟» این گونه [ما آن را به تدریج نازل کردیم] تا قلبت را به وسیله آن استوار گردانیم، و آن را به آرامى [بر تو] خواندیم» (فرقان/ ۳۲) با این وصف چگونه آیات مورد بحث مىگوید که قرآن در ماه رمضان و در شب قدر نازل شده است؟
برخی این مسأله را این گونه پاسخ گفتهاند که منظور از نزول قرآن در شب قدر، آغاز نزول قرآن بوده است؛ به این معنا که شروع نزول قرآن در ماه رمضان و شب قدر بوده است.
برخی دیگر این گونه پاسخ گفتهاند که معنای نزول قرآن در شب قدر این است که در شب قدر هر سال، آن مقدار از آیات که تا شب قدر سال دیگر قرار بوده نازل شود، یکجا بر پیامبر نازل میشده و سپس همین آیات به تدریج در طول سال نیز نازل میشدهاند.
اما این توجیهات اگر چه بخشی از ابهام را برطرف میکنند، اما با ظاهر برخی دیگر از آیات و برخی شواهد و قرائن تاریخی دیگر سازگاری ندارند. زیرا اولا این مسأله اتفاقی است که شروع نزول قرآن کریم مصادف با شب مبعث بوده که آیات اولیه سوره مبارکه علق بر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم نازل شده است و ثانیاً بخشی از آیات ظهور در نزول دفعی و یکباره تمام قرآن کریم در شبی خاص دارند و توجیهات فوق موجب حمل این آیات بر خلاف ظاهرشان میشود. مانند آیات شریفه «وَ الْکِتابِ الْمُبینِ؛ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَهٍ مُبارَکَه؛ سوگند به [این] کتاب روشنگر؛ به راستى ما آن را در شبى پربرکت نازل کردیم» (دخان/ ۲-۳) که ظاهرش این است که نخست سوگند به همه کتاب خورده و بعد فرموده این کتاب را که به حرمتش سوگند خوردیم، در یک شب و یکپارچه نازل کردیم. یا همان آیه شریفه «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَهِ الْقَدْر؛ همانا ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل کردیم» (قدر/ ۱) که همان طور که در ابتدای بحث گفتیم، همگان بر این مسأله اتفاق دارند که ضمیر «هُ» در «أَنْزَلْناهُ» به قرآن باز مىگردد و ظاهرش هم این است که تمام قرآن در شب قدر نازل شده است و دلیلی وجود ندارد که منظور از آن نزول بخشی از قرآن یا شروع نزول آن یا چیز دیگری باشد.
ظاهرا پاسخ صحیح این سؤال – آن گونه که بسیارى از محققان گفتهاند – این است که قرآن داراى دو نزول بوده است. یکی نزول دفعى که تمام قرآن در یک شب معین به صورت یکپارچه نازل گردیده است؛ و دیگری نزول تدریجى که در طول بیست و سه سال دوران نبوت صورت گرفته است.
شاهد بر این مطلب هم این است که درباره نازل شدن قرآن در بعضى از آیات تعبیر به «انزال» و در بعضى دیگر تعبیر به «تنزیل» شده است و این در حالی است که از پارهاى از متون لغت استفاده مىشود که «تنزیل» معمولا در جایى گفته مىشود که چیزى تدریجا نازل بشود؛ ولى«انزال» مفهوم وسیعترى دارد که هم نزول تدریجی را شامل میشود و هم نزول دفعى را[3] و این تفاوت تعبیر که در آیات آمده مىتواند اشاره به دو نزول فوق باشد. خصوصا آن که در تمام آیاتی که سخن از نزول قرآن در شب قدر و ماه مبارک رمضان است، تعبیر به «انزال» شده که با نزول دفعی هماهنگ است.
همچنین در چندین روایت به این مسأله تصریح شده است که قرآن کریم علاوه بر نزول تدریجی یک نزول دفعی نیز داشته است؛[4] هر چند این روایات در این که قرآن در نزول دفعی به چه جایگاهی نازل شده است اختلاف دارند. برخی این گونه بیان میکنند که قرآن در نزول دفعی بر قلب پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم نازل شده است؛ برخی دیگر نزول دفعی را به مقامی به نام بیتالمعمور میدانند؛ برخی به مقامی در آسمان دنیا و برخی دیگر به مقامی به نام بیت العزه میدانند که این اختلاف میتواند اشاره به مراتب و مراحل مختلف نزول دفعی داشته باشد.
وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَهُ الْقَدْر (۲)
در آیه بعد براى بیان عظمت شب قدر مىفرماید: «تو چه مىدانى شب قدر چیست؟»
این جمله کنایه از عظمت شب قدر است. گویا عظمت آن به قدرى است که حتى پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم نیز با آن علم وسیع و گستردهاش قبل از نزول این آیات به آن واقف نبوده است. همچنین این که در این جمله به جای این که ضمیر بیاورد و بگوید «وَ ما أَدْراکَ ما هِیَ» خود لیله القدر را تکرار کرد برای این است که بر عظمت و جلالت مقام این شب تأکید کند. کما این که همین نوع بیان در آیه بعد نیز تکرار میشود.
لَیْلَهُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ (۳)
در این آیه خداوند باز هم اشاره به عظمت شب قدر نموده و مىفرماید: «شب قدر شبى است که از هزار ماه بهتر است» و باز هم برای تأکید بیشتر به جای آوردن ضمیر، خود لیله القدر را برای بار سوم تکرار میکند. هزار ماه بیش از هشتاد سال است! به راستى چه شب با عظمتى است که به اندازه یک عمر طولانى و بلکه بیش از آن ارزش دارد؟!
اما سوالی که در اینجا به ذهن خطور میکند این است که بهتر بودن این شب از هزار ماه از چه جهت است؟ آن گونه که مفسرین بیان کردهاند، منظور از بهتر بودنش از هزار شب، بهتر بودنش از جهت فضیلت عبادت است؛ یعنی عبادت در این شب از هزار ماه عبادت برتر است و روایات فضیلت لیله القدر و فضیلت عبادت آن که در کتب شیعه و اهل سنت فراوان است، این معنى را کاملا تایید مىکند.
در حدیثی آمده است که روزی پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم از چهار نفر از بنىاسرائیل سخن به میان آورد که هشتاد سال عبادت خدا را بدون عصیان انجام داده بودند! اصحاب آرزو کردند که اى کاش آنها هم چنین توفیقى پیدا مىکردند! آیه فوق در این زمینه نازل شد و خداوند خبر داد که به امت اسلام شب قدر را عطا فرموده که عبادت در آن از از عبادت هزار ماه برتر است.[5]
تَنَزَّلُ الْمَلائِکَهُ وَ الرُّوحُ فیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ (۴)
همان گونه که قبلاً اشاره شد، این که خداوند برای بیان اتفاقات این شب از فعل مضارع[6] ـ که دلالت بر استمرار دارد ـ استفاده کرده روشن میشود که این اتفاقات ـ نزول ملائکه و تقدیر امور ـ هر ساله تکرار میشوند و منحصر به یک بار نیستند. بنابراین شب قدر هم صرفا مخصوص به زمان پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و نزول قرآن مجید نمیباشد؛ بلکه امرى است مستمر و شبى است مداوم که هر ساله تکرار مىشود.
مراد از روح چیست؟
در اینکه منظور از روح کیست؟ بعضى گفتهاند: «جبرئیل امین» است که در آیه ۱۹۳سوره شعراء «روح الامین» نامیده شده است.
برخی دیگر معتقدند که «روح» مخلوق عظیمى است ما فوق فرشتگان؛ چنان که در حدیثى از امام صادق علیهالسلام نقل شده است که شخصى از آن حضرت سؤال کرد: «آیا روح همان جبرئیل است؟» امام علیهالسلام در پاسخ فرمودند: «جبرئیل من الملائکه و الروح اعظم من الملائکه؛ ألیس ان الله عز و جل یقول: تنزل الملائکه و الروح؟؛ جبرئیل از ملائکه است و روح اعظم از ملائکه است. مگر خداوند متعال نمىفرماید: «ملائکه و روح نازل مىشوند؟!»[7] یعنی به قرینه این که این دو را جدا ذکر کرده و یکی را بر دیگری عطف کرده، معلوم میشود که روح باید چیزی غیر از ملائکه باشد. و الا معنا نداشت روح را جدا ذکر کرده و به ملائکه عطف کند.
منظور از «مِنْ کُلِّ أَمْرٍ» چیست؟
اگر «مِن» در «مِنْ کُلِّ أَمْرٍ» به معنای «لام غایت» باشد، منظور از این عبارت این است که فرشتگان براى تقدیر و تعیین هر امری از حوادث و پدیدههای سال در آن شب نازل مىشوند و هدف از نزول آنها تقدیر این امور است؛ و اگر «مِن» به معنای «باء مصاحبت» باشد، منظور این است که فرشتگان در این شب به همراه تقدیر هر امری نازل میشوند و با خود تقدیرات سال پیش رو را پائین میآورند. البته اقوال دیگری نیز در این زمینه مطرح شده است که از بیان مابقی آنها صرفنظر میکنیم.
سَلامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ (۵)
آن گونه که لغتدانان گفتهاند، واژه «سلام» و «سلامت» به معناى عارى بودن از آفات ظاهرى و باطنى و هر گونه عیب و نقصی است.[8]
بر این اساس معنای آیه این است که شب قدر از ابتدا تا انتهایش که همان طلوع فجر باشد، شبی است عاری از هر گونه عیب و نقص و آفت و هر امر ناخوشآیند ظاهری و باطنی که در مورد زمان قابل تصور باشد. به عبارت دیگر، این شب شبی است که سراسر نور است و رحمت است و خیر و برکت؛ شبی است که در آن از سوی خداوند تنها عفو و غفران و بخشش و عنایات ویژه شامل حال بندگان میشود و باب عذاب و نقمت الهی بسته است و همان گونه که در برخی روایات نقل شده، کید شیاطین هم در این شب سازگار نیست.
بنابراین، این شب نسبت به هر گونه نقص و آفت و امر ناخوشآیندی در سلامت کامل است و هر خیر و برکتی که برای زمان قابل تصور باشد در این شب جمع شده است.
بعضى نیز گفتهاند که اطلاق «سلام» بر آن شب به خاطر این است که فرشتگان پیوسته به یکدیگر یا به مؤمنان سلام مىکنند یا به حضور پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم و جانشین معصومش علیهمالسلام مىرسند و به محضر ایشان سلام عرضه مىدارند که این تفسیر نیز با آن چه که گفته شد منافاتی ندارد و مصداقی از همان میتواند باشد.[9]
بار الها! توفیق درک عظمت شب قدر و درک عنایات و الطاف ویژه خودت در این شب را به ما عطا بفرما!
بار الها! بهترین آن چه که برای بهترین بندگانت در این شب مقدر میفرمایی، از باب فضل و کرمت برای ما نیز مقدر بفرما!
بار الها! در راس همه امور، امر مبارک فرج مولای غریبمان حضرت بقیه الله الاعظم ارواحنا فداه را مقدر فرموده و امسال را سال ظهور آن حضرت تعیین بفرما!
[1]– برای مشاهده روایات ر.ک: الکافی، ج ۴، ص ۱۵۶– ۱۶۰؛ ترجمه تفسیر المیزان، ج ۲۰، ص ۵۶۶.
[2]– در این آیات اشارهای به نزول تدریجی قرآن نشده است. اما محتوای آنها به گونهای است که جز با نزول تدریجی قرآن قابل جمع نیستند و به دلالت التزامی بر نزول تدریجی دلالت میکنند. مانند آیه شریفه «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّهٌ …؛ و خداوند شما را در «بدر» یارى کرد (و بر دشمنان پیروز ساخت) در حالى که شما (نسبت به آنها) ناتوان بودید …» (آلعمران/ ۱۲۳) یا آیه «عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ؛ خداوند تو را بخشید چرا به آنها اجازه دادى؟» (توبه/ ۴۳) و امثال این آیات که اشاره به وقایع خارجیای دارند که قبل از نزول آیه یا همزمان با آن اتفاق افتادهاند و روشن است که آیه با این لحن بیان همزمان یا بعد از وقوع این حوادث نازل شده است و بیان آنها با نزول یکباره همه قرآن در یک شب سازگار نیست.
[3]– مفردات راغب، ج ۱، ص ۴۸۹.
[4]– برای مطالعه این روایات ر.ک: ناصحیان، علی اصغر، «نزول دفعی قرآن، شبهات و پاسخها«، نشریه الهیات و حقوق، شماره ۱۷، ۱۳۸۹ش؛ همو، «کاوشى نو در چگونگى نزول قرآن»، علوم و معارف قرآن، شماره ۵ ، ۱۳۷۶ش.
[5]– در المنثور، ج ۶، ص ۳۷۱.
[6]– «تَنَزَّلُ» در اصل «تَتَنَزَّلُ» بوده است که صیغه هفتم مضارع از ماده «نزل» در باب تفعل است.
[7]– البرهان فی تفسیر القرآن، ج ۵، ص ۷۰۱.
[8]– مفردات الفاظ القرآن، ص ۴۲۱؛ النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ج ۲، ص ۳۹۲.
[9]– مقاله فوق با اندکی تغییرات و تلخیص برگرفته از تفاسیر المیزان و نمونه میباشد.